1

Tái bản lần thứ mười hai

Hình vẽ do phòng vẽ “Lịch sử Việt Nam bằng tranh” thực hiện
Họa sĩ thể hiện: Nguyễn Đức Hòa
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN
KHTH TP.HCM

Cờ lau Vạn Thắng Vương / Trần Bạch Đằng chủ biên ; Lê Văn Năm biên soạn
; họa sĩ Nguyễn Đức Hòa. - Tái bản lần thứ 11. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2012.
104 tr. : minh họa ; 21 cm. - (Lịch sử Việt Nam bằng tranh ; T.12).
1. Đinh Bộ Lĩnh, 924-979. 2. Việt Nam — Lịch sử — Triều nhà Đinh, 968-979 —
Sách tranh. I. Trần Bạch Đằng. II. Lê Văn Năm. III. Ts: Lịch sử Việt Nam bằng tranh.
1. Đinh Bộ Lĩnh, 924-979. 2. Vietnam — History — Dinh dynasty, 968-979
— Pictorial works.
959.7021092 — dc 22
C652

Lời giới thiệu
Kể từ khi Dương Tam Kha cướp ngôi nhà Ngô, các nơi
không chịu thuần phục, nổi lên cát cứ ở nhiều nơi. Loạn mười
hai sứ quân kéo dài hơn 20 năm (944-968) và kết thúc khi
Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước, lập ra nhà nước Đại Cồ
Việt - nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên trong lịch sử.
Từ một đứa trẻ chăn trâu nơi chốn thôn dã, chàng trai áo
vải Đinh Bộ Lĩnh đã dẹp yên nội loạn bằng tài năng, mưu
lược, sáng suốt hơn người. Năm Mậu Thìn (968), Đinh Bộ
Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, tự xưng là Đại Thắng Minh Hoàng
đế, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Từ
đây, nhà Đinh đặt nền móng sáng lập nhà nước phong kiến
trung ương tập quyền đầu tiên ở nước ta, khẳng định vị thế
độc lập, thống nhất, tự chủ của dân tộc ta với Trung Hoa.
Những nội dung trên được truyền tải trong tập 12 của
bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh “Cờ lau Vạn Thắng
Vương” phần lời do Lê Văn Năm biên soạn, phần hình ảnh
do Nguyễn Đức Hòa thể hiện.
Nhà xuất bản Trẻ xin trân trọng giới thiệu tập 12 của bộ
Lịch sử Việt Nam bằng tranh.

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

3

Chính thống nước ta
Xưa Đinh Tiên Hoàng
Rồng vàng báo ứng
Điềm mở đế vương
Hoa Lư dấy nghĩa
Bình dẹp sứ quân
Hòa bình vừa lập
Việc khác chưa thành
Triều nghi mới chế
Khiển lệnh cờ hồng
Quân ngũ liền định
Lừng lẫy võ công
Bày ra mưu rộng
Lưu lại phép vương
Giúp cho hậu thế
Thông thái vô lường
Ơn thấm lòng dân
Đời xa chẳng quên...
(Trích văn bia đền thờ Đinh Tiên Hoàng ở Hoa Lư)

4

Ở vùng Hoa Lư (nay thuộc làng Đại Hữu, huyện Gia Viễn,
tỉnh Ninh Bình), họ Đinh là một dòng họ có uy tín lớn, được dân
chúng trọng vọng. Có người trong họ được dân chúng tôn làm
Hào trưởng đứng đầu một khu vực. Không những thế, nhiều người
họ Đinh còn theo giúp Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ và vua Ngô,
lập được công lớn trong chiến thắng lừng lẫy tiêu diệt quân
Nam Hán.

5

Kiệt hiệt nhất trong số những người đó là Đinh Công Trứ.
Ông đã được Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ giao cho chức thứ sử
Hoan châu (Nghệ An ngày nay).
Sau khi Ngô Quyền lên ngôi vua, lập nên nhà Ngô, ông vẫn
được giao cho trấn nhậm vùng đất ấy.
6

Đinh Bộ Lĩnh là con của quan thứ sử Đinh Công Trứ. Vào
khoảng năm 15 tuổi, cha mất, cậu theo mẹ về Hoa Lư sinh sống.
Đây là vùng tiếp giáp dãy núi đá vôi Hòa Bình, cánh đồng bị các
vách đá vôi phân chia thành những khu nhỏ như Thung Lau (tức
động Hoa Lư), Thung Lá...
Truyền thuyết kể rằng Đinh Bộ Lĩnh thường chơi đùa cùng lũ
trẻ chăn trâu ở ba thung: Thung Lau, Thung Lá và Thung Lụi.

7

Một hôm Đinh Bộ Lĩnh ngồi trên mình trâu nhìn cảnh
rừng hoang có rậm chung quanh và bày tỏ với chúng bạn
ý mình muốn phá rừng, dọn dẹp cỏ rậm, biến nơi hoang
vu thành ruộng vườn trồng trọt:
Cỏ cây ấy, non nước này
Nước non quanh quất cỏ cây xanh rì
Rừng hoang cỏ rậm để chi
Phen này ta quyết dọn đi cho rồi...

8

Lũ trẻ chăn trâu xúm quanh khen ngợi, tán đồng ý kiến của
Đinh Bộ Lĩnh nhưng một số trẻ khác lại không đồng ý lên tiếng
chê bai:
Chúng ta đi ở chăn trâu
Ngày nào cũng dắt qua cầu đi chăn
Lạy trời cho ruộng tốt năm
Cho rừng tốt cỏ, trâu ăn cả ngày...

9

Cuộc cãi vã của Đinh Bộ Lĩnh và các bạn đã dẫn đến một cuộc
tranh hơn thua bằng sức mạnh. Đinh Bộ Lĩnh khỏe hơn, khéo léo
hơn nên cuối cùng tất cả bọn trẻ chăn trâu thuộc Thung Lau đều
phải chịu phục cậu và tôn cậu làm thủ lĩnh.

10

Trong lúc bọn trẻ Thung Lau đang tranh hơn thua với nhau,
để đàn trâu tự do gặm cỏ trên đồng, bọn trẻ Thung Lá lén đến
lùa hết trâu của Thung Lau và bắt phải chuộc. Đinh Bộ Lĩnh tập
họp các bạn kéo sang đánh bọn Thung Lá để đòi lại trâu.
11

Với tài chỉ huy và sức mạnh của Đinh Bộ Lĩnh, bọn trẻ chăn
trâu Thung Lá bị khuất phục nhanh chóng. Sau đó, Đinh Bộ Lĩnh
dẫn quân mình sang đánh và thu phục luôn cả nhóm trẻ chăn trâu
Thung Lụi.
Bọn trẻ ba thung đều nhất loạt tôn Đinh Bộ Lĩnh làm “chủ
tướng”.
12

Thường ngày sau khi thả trâu ra đồng, chúng chia phe chơi trò
đánh trận. Bên nào do Đinh Bộ Lĩnh chỉ huy luôn thắng lợi. Và
để mừng chiến thắng, chúng xúm nhau khoanh tay làm kiệu rước
“chủ tướng” họ Đinh đi một vòng, hai bên tả hữu cầm cờ lau dẫn
đường, bắt chước nghi vệ của một vị vua.

13

Lớn lên, Đinh Bộ Lĩnh cố công trau dồi võ nghệ, binh pháp
mong có ngày nối chí cha, giúp Ngô vương xây dựng đất nước.
Vốn là người có tài năng, ý chí và có đức độ nên ông được dân
chúng, nhất là thanh niên trong vùng mến phục.
14

Thế nhưng lúc bấy giờ tình hình ở kinh đô Cổ Loa bỗng trở nên
rối loạn. Dương Tam Kha(*) lợi dụng lúc Ngô Quyền mất để cướp
ngôi. Con trưởng của Ngô vương là Ngô Xương Ngập phải bỏ trốn.
Trong triều cũng như ở các địa phương, nhiều người không phục
Dương Tam Kha. Một số quan lại, hào trưởng các nơi không tuân
lệnh của triều đình nữa mà nổi lên hùng cứ một phương.
(*) Là con của Dương Đình Nghệ và là anh vợ của Ngô Quyền.

15

Ở Hoa Lư, Đinh Bộ Lĩnh cũng không chấp nhận hành động
cướp ngôi của họ Dương. Ông chiêu tập dân chúng trong vùng
thành lập một lực lượng riêng. Tài năng và đức độ của ông, thêm
vào đó là uy thế của dòng họ vọng tộc tại địa phương đã khiến
số người theo ông rất đông. Đinh Bộ Lĩnh trở thành người cầm
đầu của sách Đào Úc rồi của cả châu Đại Hoàng (vùng Gia Viễn,
Ninh Bình).

16

17

Trong khi Đinh Bộ Lĩnh đang gầy dựng lực lượng thì chú của
ông là Đinh Thúc Dự, một hào trưởng trong vùng, nổi lên chiếm
sách Bông (cách Hoa Lư khoảng 10km). Để mở rộng vùng chiếm
cứ của mình, Đinh Thúc Dự muốn tiêu diệt lực lượng của Đinh
Bộ Lĩnh.

18

Quân của Đinh Thúc Dự bất ngờ tấn công trong lúc Đinh
Bộ Lĩnh không kịp phòng bị. Bộ Lĩnh thua phải kéo quân chạy.
Lúc qua cầu Đàm Gia Loan (thôn Đàm Xá, huyện Gia Viễn ngày
nay), chẳng may cầu bị gãy, Đinh Bộ Lĩnh bị ngã xuống sông.

19

Đinh Bộ Lĩnh qua sông - tranh dân gian Đông Hồ

20

Đinh Thúc Dự bắt kịp định dùng giáo đâm chết Đinh Bộ Lĩnh.
Theo truyền thuyết kể lại, trong cơn nguy cấp đó, một con rồng
vàng bỗng hiện ra và chở Đinh Bộ Lĩnh sang sông.
Sau đó, Đinh Bộ Lĩnh gom lực lượng lại đánh thắng chú, thu
phục sách Bông.

21

Đinh Bộ Lĩnh thu phục được nhiều người tài. Theo chính sử và
truyền thuyết, những bạn bè thời cờ lau tập trận như Đinh Điền,
Nguyễn Bặc, Trịnh Tú, Lưu Cơ đều theo về và trở thành những
người dũng lược luôn sát cánh bên Đinh Bộ Lĩnh. Lực lượng của
Đinh Bộ Lĩnh lại càng thêm mạnh khi những tướng tài như
Phạm Hạp, Lê Hoàn theo giúp.

22

Trong khi đó, ở triều đình Cổ Loa, Ngô Xương Văn truất được
Dương Tam Kha để lên ngôi và rước anh là Ngô Xương Ngập về
cùng trông coi việc nước. Tuy thế, các hào trưởng, quan lại hùng
cứ nhiều nơi từ trước vẫn chưa chịu qui phục triều đình.
23

Thấy uy tín và lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh ngày càng lớn, hai
vua Ngô rất lo ngại. Đinh Bộ Lĩnh hiểu rõ điều đó. Để chứng tỏ
lòng trung thành của mình với triều Ngô, ông sai con trưởng là
Đinh Liễn đến Cổ Loa làm con tin.

24

Tuy thế, Ngô Xương Văn và Ngô Xương Ngập vẫn đem quân
đánh Đinh Bộ Lĩnh (năm 951). Bao vây và tấn công Hoa Lư mãi
không được, Xương Ngập và Xương Văn sai bắt trói Đinh Liễn
treo bên ngoài thành buộc Đinh Bộ Lĩnh phải hàng, nếu không
sẽ giết Đinh Liễn.

25

Đinh Bộ Lĩnh hội các chư tướng cùng bàn
bạc. Có người nói: “Nếu tướng quân chịu
hàng thì cơ nghiệp sụp đổ mà mạng sống của
Đinh Liễn cùng nhiều tướng sĩ và dân chúng
chưa chắc đã được bảo toàn. Xương Văn,
Xương Ngập đánh vào tình cha con mong
khuất phục tướng công. Chi bằng tướng công
giả bộ không thiết đến tình phụ tử cho chúng
thấy không thể dùng Đinh Liễn để uy hiếp
tướng công được thì có thể giải quyết được
tình thế khó khăn này”.

26

Đinh Bộ Lĩnh theo lời khuyên lên mặt thành quát bảo:
- Đại trượng phu phải biết lập công danh cho được, há lại bắt
chước đàn bà mà thương tiếc con sao?
Nói xong, ông sai mười tay cung nỏ nhắm vào Đinh Liễn
chực bắn.

27

Xương Ngập, Xương Văn thấy không thể dùng Đinh Liễn để
uy hiếp Đinh Bộ Lĩnh được nên cho hạ Đinh Liễn xuống và tiếp
tục vây đánh Hoa Lư. Sau một tháng trời tấn công không kết quả,
quân triều đình phải rút về và sau đó phải thả Đinh Liễn.

28

Bản đồ vị trí cát cứ của 12 sứ quân.

Năm 954, Ngô Xương Ngập mất. Năm sau, Ngô Xương Văn chết
trận. Chính quyền trung ương sụp đổ. Thêm nhiều người có thế
lực, quan lại địa phương biến vùng đất của mình cai quản thành
lãnh thổ tự trị gọi là các “sứ quân”. Trên vùng đồng bằng chủ yếu
là vùng lưu vực sông Hồng, có 12 sứ quân. Để mở mang bờ cõi,
họ thường đem quân đánh lẫn nhau nên sử sách gọi thời kỳ này
là loạn 12 sứ quân.
29

Trong số các sứ quân ấy, ở vùng Bố Hải Khẩu (Thái Bình
ngày nay) có Trần Lãm là người nổi tiếng tài giỏi và đức độ.
Ông được nhiều người mến mộ và đi theo. Vì vậy, có thể nói
lực lượng của ông lớn mạnh nhất miền hạ châu thổ sông Hồng.
Biết rõ điều đó, Đinh Bộ Lĩnh đã cùng con trai xin đến ra mắt.

30

Trần Lãm không có con nối dõi lại thấy Đinh Bộ Lĩnh là người
khí phách nên nhận làm con nuôi và giao cho giữ binh quyền.
Như thế, Đinh Bộ Lĩnh đã nắm được một vùng rộng lớn với
Hoa Lư hiểm yếu quan trọng về chiến lược và khu vực châu thổ
trù phú trải từ sông Mã, sông Lam đến sông Nhị. Vùng đất giàu
có về nhân lực và tài lực đó là cơ sở vững chắc giúp Đinh Bộ
Lĩnh phát triển lực lượng hầu hoàn thành công cuộc thống nhất
đất nước sau này.

31

Đinh Bộ Lĩnh cùng các tướng Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Lê Hoàn
đem quân đánh các nơi. Ông đánh đâu thắng đấy nên được tôn là
Vạn thắng vương. Sứ quân Phạm Bạch Hổ (tức Phạm Phòng Át)
ở Đằng Châu (Kim Động, Hưng Yên) xin hàng phục và trở thành
một danh tướng của Đinh Bộ Lĩnh.

32

Đinh Bộ Lĩnh dùng các biện pháp mềm dẻo thu phục được
Ngô Nhật Khánh đang chiếm giữ Đường Lâm (Ba Vì, Hà Nội).
Sau đó, ông củng cố mối liên hệ này bằng việc cưới mẹ Ngô Nhật
Khánh làm vợ, gả con gái cho Ngô Nhật Khánh và cưới em gái
của Ngô Nhật Khánh cho Đinh Liễn. Tuy vậy, sau này Ngô Nhật
Khánh vẫn bỏ trốn sang Chiêm Thành.
33

Lúc đó, Ngô Xương Xí (con của Thiên Sách vương Ngô Xương
Ngập) đang chiếm giữ vùng Bình Kiều (Triệu Sơn, Thanh Hóa),
Đinh Bộ Lĩnh tiếp tục đem quân đánh dẹp.
Truyền thuyết kể lại rằng khi quân của Đinh Bộ Lĩnh đến Cửu
Noãn Sơn, ông cho đóng quân trên sườn núi.
34

Đêm ấy, Đinh Bộ Lĩnh mơ thấy một vị thần hiện ra. Ông xin
thần chỉ bảo cách hàng phục được Ngô Xương Xí mà ít gây
chết chóc cho binh sĩ và lê dân. Thần mách rằng chỉ việc mở
tiệc khao quân, phô trương thanh thế, chẳng cần đánh, việc cũng
thành. Đinh Bộ Lĩnh theo kế ấy, quả nhiên Ngô Xương Xí thấy
lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh hùng mạnh nên khiếp sợ và xin hàng.
35

Vùng Đỗ Động (Thanh Oai, Hà Nội) do sứ quân Đỗ Cảnh Thạc
chiếm giữ. Đây là một lực lượng hùng mạnh gồm có 72 hương ấp.
Đỗ Cảnh Thạc lại cho xây đắp hai thành kiên cố là thành
Đỗ Động (còn gọi là thành Quèn) và thành Bình Đà để phòng
thủ. Vì vậy, khi Đinh Bộ Lĩnh kéo quân đến đánh gặp rất nhiều
khó khăn.

36

Sau, Đinh Bộ Lĩnh phải dùng mưu để đánh lạc hướng Đỗ Cảnh
Thạc. Ông sai các toán quân nhỏ mang nhiều cờ xí từ nhiều hướng
kéo về phía thành Bình Đà. Đỗ Cảnh Thạc nghĩ rằng Đinh Bộ
Lĩnh sắp đem đại quân tấn công nên cho tập trung quân tinh nhuệ
nhất của mình về Bình Đà nghênh chiến, chỉ để lại một lực lượng
nhỏ giữ thành Quèn.

37

Thành Quèn nằm ở một khúc
quanh của sông Tích nên ba mặt
thành là sông. Thành có hình vuông, mỗi cạnh
170m. Tường thành cao khoảng 2m, đắp bằng đất,
có hai bậc. Dưới là nền chân thành cao hơn mặt đất chung quanh
một ít.
Chân tường thành dày khoảng 9,5m, mặt tường thành hẹp hơn,
bốn góc thành được đắp tròn, có bốn ụ đất cao. Ở trong thành,
giữa tường thành phía Bắc có đắp nền đất cao để dựng cột cờ. Bốn
mặt thành đều có cửa.
38

Khi Đỗ Cảnh Thạc lo giữ Bình Đà thì Đinh Bộ Lĩnh cho quân
mình chia làm bốn cánh bí mật tiến đến sát thành Quèn và bất
ngờ cho quân tấn công thành.
Lực lượng nhỏ bé của Đỗ Cảnh Thạc để lại giữ thành không
thể nào chống đỡ nổi quân Đinh. Thành Quèn bị hạ nhanh chóng.
Đinh Bộ Lĩnh cho phá hủy thành quách, lương thực, thuyền chiến,
khí giới của Đỗ Cảnh Thạc.

39

Sau thất bại nặng nề đó, Đỗ Cảnh Thạc cố trở về chỉnh đốn
lại binh mã. Tuy nhiên, lực lượng của vị sứ quân này suy yếu đi
nhiều. Sau đó, trong một cuộc giao tranh, ông bị trúng tên chết.
Số quân còn lại đều theo về với Đinh Bộ Lĩnh.

40

Nguyễn Siêu ở Phù Liệt (Thanh Trì, Hà Nội) cũng là một sứ quân
có lực lượng hùng mạnh. Khi Đinh Bộ Lĩnh đưa quân đến đánh,
Nguyễn Siêu đem hơn một vạn quân ra đắp thành lũy chống cự.
Trong cuộc giao tranh, quân của Đinh Bộ Lĩnh bị thiệt hại nhiều.
Bốn tướng lãnh bị tử trận.

41

Đinh Bộ Lĩnh sai Nguyễn Bặc, Lê Hoàn tiếp tục đánh phá thành
lũy còn mình mang một cánh quân tiến đánh các vùng đất khác
của Nguyễn Siêu, khiến Nguyễn Siêu phải dàn trải lực lượng để
chống cự. Quá lo sợ, Nguyễn Siêu đưa một phần lực lượng sang
bờ bắc sông Hồng định liên kết với các sứ quân khác để chống
Đinh Bộ Lĩnh. Chẳng may, thuyền quân Nguyễn Siêu gặp gió
lớn bị đắm sạch.

42

Nắm được thời cơ thuận lợi đó, Đinh Bộ Lĩnh
tung ra đòn quyết định. Ông sai người lẻn vào doanh
trại của Nguyễn Siêu phục sẵn chờ khi đại binh tấn
công thì ở bên trong đột phá doanh trại địch. Nhờ
đó, quân của Nguyễn Siêu bị hốt hoảng, rối loạn và
bị bại nhanh chóng.

43

Cứ như thế, trong ba năm (965-967), Đinh Bộ Lĩnh đã lần lượt
dẹp tan các sứ quân, tiêu diệt tất cả các lực lượng cát cứ; khôi phục
sự thống nhất đất nước, lập lại quyền lực của triều đình trung
ương. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi vua tức Đinh Tiên Hoàng.

44

Đinh Tiên Hoàng đặt tên nước là Đại Cồ Việt và xưng là Đại
Thắng Minh Hoàng đế. (Trước đó, Ngô Quyền chỉ xưng vương
chứ chưa đặt quốc hiệu). Năm 970, nhà vua đặt niên hiệu
là Thái Bình).
Các việc làm đó của Đinh Tiên Hoàng nhằm
một lần nữa khẳng định nền độc lập dân tộc đối
với các triều đại phương Bắc. Từ đó về sau, các
vua nước ta đều xưng là Hoàng đế... (*)
(*) Trong chữ Hán, chữ Vương và Đế có nghĩa
khác nhau. Đế là vua một nước lớn có quyền tự
chủ, còn vương là vua một nước chư hầu.

45

Đinh Tiên Hoàng không đóng đô ở Cổ Loa nữa mà chọn vùng
đất khởi nghiệp của mình để đặt kinh đô. Lúc đầu, nhà vua định
chọn quê mẹ là thôn Đàm (nay là thôn Đàm Xá, xã Gia Tiên, huyện
Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình) nhưng thấy nơi đây chật hẹp, địa thế
không mấy thuận lợi cho việc phòng thủ nên cho xây dựng kinh
đô mới ở Hoa Lư.
46

Có kinh đô mới, Đinh Tiên Hoàng tập trung kiện toàn tổ chức
triều đình, củng cố hơn nữa chế độ trung ương tập quyền. Vua vừa
là người nắm mọi quyền cai trị, vừa là vị quan tòa tối cao xét xử
các vụ án và vừa là vị chỉ huy tối cao của quân đội. Đây là một
sự đổi mới đáng kể so với thời Ngô vương trị vì trước đó.

47

Năm 969, Đinh Tiên Hoàng phong cho con trai trưởng là Đinh
Liễn làm Nam Việt vương. Trong cung ông cho lập năm hoàng
hậu. Hoàng hậu Dương Vân Nga là con của ông Dương Thế Hiển,
một người bạn đồng triều của Đinh Công Trứ. (Cũng có sách cho
Dương hoàng hậu tên Dương Thị Ngọc Vân, con gái của Dương
Tam Kha).
48