NHỮNG NGƯỜI
CÙNG THỜI

nhiều tác giả

NHỮNG NGƯỜI
CÙNG THỜI

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

4

NHIỀU TÁC GIẢ

Ảnh bìa 1 (Từ trên xuống, từ phải qua):
1. Đặng Văn Ngữ; 2. Hoài Thanh; 3. Cao Xuân Huy; 4. Cao Ngọc Anh;
5. Nguyễn Khắc Viện; 6. Hồ Đắc Di; 7. Đặng Thai Mai; 8. Trần Văn Giàu; 9.
Đỗ Xuân Hợp; 10. Hoàng Tụy; 11. Tôn Thất Tùng; 12. Nguyễn Tài Cẩn; 13.
Trần Huy Liệu; 14. Nguyễn Khánh Toàn; 15. Chế Lan Viên;
16. Nguyễn Đổng Chi; 17. Nguyễn Xiển; 18. Nguyễn Tài Thu;
19. Lê Khả Kế; 20. Lê Tâm; 21. Nguyễn Minh Châu; 22. Hải Triều;
23. Đặng Văn Chung; 24. Nguyễn Từ Chi; 25. Lê Bá Thảo

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

5

LỜI GIỚI THIỆU

Trên diện bài khá rộng thuộc các lĩnh vực khoa học và công nghệ,
văn hóa và văn chương - học thuật của Tạp chí Tia Sáng ngót 10 năm
nay, có loạt bài viết về Chân dung, tôi rất ham đọc và mong đọc. Cũng
như trên không ít tờ báo khác, Chân dung là loại bài rất đáng được
chú ý, bởi một nhân vật nào đó được chọn viết thường phải là nhân
vật có vấn đề cho người đọc suy ngẫm, hoặc có ý nghĩa nêu gương.
Họ thuộc số người có những thành tựu và phẩm chất ưu trội, không
phải chỉ do tài năng thiên bẩm, mà còn là do ý chí, nghị lực và khổ
công rèn luyện, rất xứng đáng được kính trọng và ngưỡng mộ. Đó là
Tạ Quang Bửu, Đào Duy Anh, Đặng Văn Ngữ, Phạm Ngọc Thạch, Hồ
Đắc Di, Đặng Thai Mai, Nguyễn Khánh Toàn, Hoàng Xuân Hãn... Là
Trần Văn Giàu, Trần Huy Liệu, Hoài Thanh, Nguyễn Khắc Viện, Lê
Văn Thiêm, Hoàng Tụy, Nguyễn Tài Thu... Là Hải Triều, Phạm Huy
Thông, Nguyễn Đổng Chi... Là Lê Khả Kế, Lê Bá Thảo, Nguyễn Từ
Chi, Thái Bá Vân, Trương Chính, Vương Hồng Sển...
Nhiều người trong danh sách trên đã được tôn vinh bởi các Huân
chương, các Giải thưởng rất cao. Viết về họ là lẽ tự nhiên. Một số

6

NHIỀU TÁC GIẢ

người sự tôn vinh có ít hơn, hoặc còn chưa có. Nhưng viết về họ cũng
là cần thiết, bởi không phải không có ở họ những điều đáng suy ngẫm
trên các đóng góp mà họ để lại cho đời. Và qua họ mà có một cầu nối
đến với chúng ta, những con người bình thường, nhưng cũng có được
như họ cái ý nguyện sống hết mình với nghề, và sự coi trọng các giá
trị của tri thức và nhân cách.
Đọc các chân dung trong tập sách này tôi càng có dịp hình dung
rõ hơn: Thế nào là vẻ đẹp của trí tuệ. Nhưng trí tuệ, để được gọi là trí
tuệ sáng láng, nó cần phải gắn bó thiết cốt với tình cảm, với tâm hồn.
Không một lao động miệt mài nào mà không ẩn chứa và lấp lánh ở
bề sâu con tim cái tình con người, với nhân quần, với đất nước - một
đất nước phải chịu đựng quá lâu những thử thách của chiến tranh và
đói nghèo như nước chúng ta.
GS Phong Lê

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

7

PHẠM VĂN ĐỒNG
KHOA HỌC NÂNG
CON NGƯỜI TA LÊN!

l

HOÀNG TỤY

Phạm Văn Đồng (1906-2000)
Sinh ở xã Đức Tân, huyện Mộ Đức (Quảng Ngãi), ông là người học
trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 1929, ông được cử vào
Kỳ bộ Nam kỳ, rồi Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng
chí Hội. Tháng 7.1929, ông bị đế quốc Pháp kết án 10 năm tù đày ra
Côn Đảo. Năm 1936, ra tù ông tiếp tục hoạt động bí mật. Sau Cách
mạng tháng Tám, ông là trưởng phái đoàn VNDCCH tại Hội nghị
Fontainebleau (Pháp). Năm 1954, ông là trưởng phái đoàn Chính phủ
dự Hội nghị Genève về Đông Dương. Từ năm 1955, ông là Thủ tướng
Chính phủ và từ năm 1981 đến 1987 làm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng.
Tại Đại hội ĐCSVN, ông được bầu làm Cố vấn BCH TW. Ông là tấm
gương mẫu mực về đạo đức cách mạng và có nhiều cống hiến quan
trọng cho sự phát triển của cách mạng Việt Nam. Ông để lại những tác
phẩm có giá trị như Hồ Chủ tịch, hình ảnh dân tộc; Tổ quốc ta, nhân
dân ta và người nghệ sĩ v.v...

8

NHIỀU TÁC GIẢ

Đ

ã hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhưng tôi còn nhớ mãi những ngày
gian khổ xây dựng và phát triển giáo dục ở miền Nam Trung Bộ
mấy năm đầu kháng chiến chống Pháp, khi anh Phạm Văn Đồng làm
đại diện Trung ương lãnh đạo cuộc kháng chiến ở vùng này.
Hồi ấy, sau khi Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang,... bị địch chiếm,
vùng tự do còn lại ở miền Nam Trung Bộ từ Quảng Nam đến Phú
Yên thường xuyên bị máy bay và có khi cả tàu chiến địch bắn phá,
ném bom. Thỉnh thoảng địch còn cho bộ binh từ biển đổ bộ vào càn
quét nhiều ngày đêm. Trong tình hình chiến sự căng thẳng như thế,
vừa phải tập trung sức bảo vệ vùng tự do, vừa phải lo đời sống cho
dân và bộ đội, còn ai có tâm trí nghĩ đến học hành. Thế mà kỳ diệu
thay, suốt mấy năm dưới sự lãnh đạo của anh, nhà trường ở đây vẫn
không ngừng phát triển. Chẳng những không một lớp học nào nghỉ,
mà nhiều lớp học mới, trường học mới được mở thêm. Đầu năm
1947, trường Trung học Lê Khiết ra đời ở Quảng Ngãi, thu hút học
sinh từ Quảng Nam đến Phú Yên, dần dần phát triển vượt cả quy mô
trường trung học thời thực dân ở Quy Nhơn. Tôi còn nhớ buổi lễ bế
giảng năm học 1946-1947 ở Chợ Chùa, anh đến thăm trường, nói
chuyện và dự buổi tối văn nghệ với học sinh và giáo viên, động viên
thầy, trò dù khó khăn vẫn phải cố gắng dạy và học nghiêm chỉnh.
Rồi hàng năm, ít nhất vào dịp Quốc Khánh, bao giờ anh cũng gặp
gỡ và ân cần thăm hỏi giáo viên. Có lúc tình hình chiến sự hết sức
nghiêm trọng, tin tức ngoài Bắc đưa vào cho biết địch đang mở cuộc
tấn công quy mô lên Việt Bắc hòng tiêu diệt đầu não kháng chiến,
còn ngay ở liên khu nhà sự uy hiếp nặng nề của địch đối với vùng
tự do của ta cũng làm nhiều người lo lắng. Vậy mà ngay giữa lúc ấy
các hoạt động giáo dục vẫn không hề bị rối loạn. Nghe nói mỗi lần

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

9

xuống kiểm tra, đôn đốc các địa phương chuẩn bị chiến đấu, anh vẫn
không quên nhắc nhở và động viên các cấp chính quyền cố gắng duy
trì giáo dục dù có khó khăn. Không chỉ thế, nhận thấy trình độ văn
hoá thấp kém của cán bộ trở ngại cho công tác cách mạng và kháng
chiến, anh còn quyết định mở thêm một trường trung học nữa (đặt
tên là trung học bình dân), và kiên quyết điều động cán bộ các cấp,
các ngành ở khắp liên khu thu xếp công việc, luân phiên nhau tập
trung về học gấp rút chương trình trung học trong vài năm. Ngày
nay, một chủ trương như thế cũng đâu phải dễ làm, huống chi vào
thời ấy, số thầy giáo có trình độ tú tài cả liên khu rất hiếm, lại thêm
chiến sự liên miên, chỉ lo chống giặc, giữ đất và bảo vệ cuộc sống
của dân cũng đã vô cùng khó nhọc. Trong hoàn cảnh ấy giá có chủ
trương nghỉ học để đánh giặc thì nhiều người cũng cho là đương
nhiên. Thế mà anh vẫn cho mở trường, hơn nữa còn đòi hỏi cán bộ
tạm gác công việc chưa thật cấp bách để đi học, thì quả thật phải có
tầm nhìn xa và tính quyết đoán cao, chẳng những tin chắc ở lợi ích
của việc học, mà còn phải đủ can đảm để thực hiện một chủ trương
nhìn bề ngoài có thể cho là chưa thật cần thiết. Sau này những ai
từng sống ở Liên khu 5 thời kỳ ấy đều thấy rõ chính nhờ một phần
quan trọng ở giáo dục được phát triển tốt ngay từ mấy năm đầu mà
vùng tự do này đã giữ được sinh hoạt ổn định suốt cả cuộc kháng
chiến. Hai trường trung học Lê Khiết và trung học bình dân, được
thành lập do sáng kiến và dưới sự bảo trợ trực tiếp của anh, đã góp
phần thiết thực nâng cao dân trí và đào tạo cán bộ, trở thành biểu
tượng niềm tin vào sức mạnh giải phóng của giáo dục ở một miền
đất từ xưa vốn nghèo khổ và thiếu học. Có lẽ hiếm thấy một trường
trung học nào thời kháng chiến đã có nhiều giáo viên và học sinh

10

NHIỀU TÁC GIẢ

sau này trở thành văn nghệ sĩ, nhà giáo, nhà khoa học tiêu biểu,
nhà hoạt động chính trị nổi tiếng cả nước như ngôi trường Lê Khiết
khiêm tốn này. Điểm lại việc học ở Liên khu 5 thời ấy và nhớ lại
những lúc được nghe anh trực tiếp thuyết phục cán bộ chăm lo sự
nghiệp giáo dục ngay trong hoàn cảnh chiến đấu ác liệt và gian khổ
gấp nhiều lần hiện nay, tôi thầm nghĩ nếu ở đâu và thời kỳ nào cũng
có những nhà lãnh đạo lo nghĩ tới việc học một cách thiết thực và
tâm huyết như anh thì may mắn biết bao cho tiền đồ của đất nước,
nhất là trong kỷ nguyên kinh tế tri thức này.
Trên cương vị người đứng đầu chính phủ suốt một thời gian dài,
anh thường có nhiều dịp phát biểu về công tác giáo dục. Ôn lại tất
cả những ý kiến đó của anh, và nhớ lại những điều tốt đẹp anh muốn
làm cho giáo dục, tôi tin rằng nếu mọi ý tưởng của anh đều được thực
hiện nghiêm chỉnh như thời anh lãnh đạo Liên khu 5 thì giáo dục của
ta chắc đã tránh được biết bao khó khăn, vấp váp vừa qua. Có người
trách anh, từ thập kỷ bảy mươi về sau, biết mà không làm được hay
thậm chí có lúc nhân nhượng với những quan niệm ấu trĩ lệch lạc,
nhưng riêng tôi đã từng vui buồn gắn bó với giáo dục từ nhiều năm,
tôi quá hiểu không dễ gì đấu tranh với những xu hướng thiển cận, hẹp
hòi một thời đã xa mà đến tận giờ vẫn còn tồn tại dai dẳng, tuy màu
sắc đã đổi khác. Thời ấy, với cách hiểu lệch lạc chính trị là thống soái,
các vấn đề “chuyên” với “hồng”, “trí” với “đức”, “chuyên môn” với
“chính trị” thường bị đối lập máy móc giả tạo, mà hậu quả tai hại là
không ít tài năng bị vùi dập. Những hạn chế lịch sử như vậy, dù ở vị
trí của anh cũng đâu dễ cưỡng lại. Hơn nữa, ở một phương diện nào
đó, sự ấu trĩ phải chăng vẫn còn dễ chấp nhận hơn những quan niệm
cực đoan theo chiều ngược lại mà có lúc có vẻ đang thắng thế. Cho

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

11

nên càng suy nghĩ tôi càng biết ơn và cảm phục một nhà lãnh đạo
ngay từ thời đó đã sáng suốt nhìn rõ bản chất vấn đề và đã trực tiếp
hoặc gián tiếp bảo vệ một số người làm khoa học gặp khó khăn do
những quan niệm hẹp hòi mà cứ tưởng là cách mạng kia. Âu cũng
là một an ủi lớn, vì không có anh tình hình có thể còn phức tạp hơn;
riêng tôi chắc cũng khó có cơ hội hôm nay yên tĩnh ngồi viết những
giòng này để tưởng niệm anh.
Phải nghe những lời tâm sự thiết tha của anh mấy năm trước lúc
mất: “Cuối đời tôi chỉ tập trung lo nghĩ hai chuyện: tư tưởng Hồ Chí
Minh và giáo dục” mới thấu được nỗi lòng tha thiết của anh. Vào thời
gian này anh đã tăng cường gặp gỡ, trò chuyện với nhiều người về giáo
dục trong nước và xu thế chung trên thế giới. Tuy tuổi đã cao, anh vẫn
bỏ nhiều thì giờ và công sức đi đến các trường, dự các buổi giảng của
giáo viên để hiểu rõ thực trạng trước khi viết loạt bài về giáo dục là
những lời nhắn gửi thân yêu cuối cùng của anh với nhà trường chúng
ta. Nhiều lần được cùng anh trao đổi ý kiến về giáo dục, tôi nhận thấy
ở anh một tấm lòng ưu ái hiếm thấy đối với thầy giáo và học sinh, và
một nỗi day dứt thật cảm động ở một người tự biết không còn ở lại
với đời bao lâu nữa mà vẫn dồn sức suy nghĩ đóng góp vào sự nghiệp
có tầm quan trọng then chốt đối với tương lai đất nước. Có lần tôi đến
thăm anh, khi chia tay, anh nắm tay tôi nghẹn ngào mấy tiếng bất ngờ:
“Tôi buồn lắm, buồn vô cùng!”. Tôi hiểu anh đang nghĩ đến những
việc sai lầm, những con người hư hỏng đang làm tổn hại sự nghiệp
cách mạng. Biết bao nhiêu việc anh còn muốn làm cho dân, cho nước
quá mà lực bất tòng tâm. Khi tôi nêu ý kiến cần cấp bách chấn hưng
và cải cách giáo dục để một ngày không xa nó trở lại là bông hoa
của chế độ như thời trước, chấm dứt cảnh đau lòng nhà trường sa đọa

12

NHIỀU TÁC GIẢ

thành nơi mua bán chữ, dạy thêm, luyện thi cấp tốc đủ kiểu để đối
phó với các kỳ thi tốn kém và lạc hậu, thì anh đồng tình ngay, nhưng
trên mặt lộ rõ một nỗi buồn mênh mông đến mức tôi cảm thấy ân hận
như đã chạm tới một chỗ đau sâu kín.
Giáo dục và khoa học chỉ là hai mặt của một vấn đề, cho nên anh
quan tâm đến giáo dục bao nhiêu thì lo lắng bấy nhiêu cho khoa học.
Còn nhớ năm 1968, vài ngày sau Tết Mậu Thân, giữa lúc cuộc tổng
công kích ở miền Nam đang ở đỉnh cao, tôi được cử báo cáo phần
toán học trong một buổi họp của Chính phủ về phương hướng phát
triển khoa học, sau khi đoàn khoa học kỹ thuật của ta sang Liên Xô
tham khảo ý kiến của bạn. Tưởng là nói về một ngành chuyên môn
hẹp, trong giờ phút trọng đại cuộc kháng chiến bước sang giai đoạn
mới, chắc chỉ được Thủ tướng dành cho mấy phút đã là quý, không
ngờ anh đã rất chăm chú nghe và còn nhiệt thành nêu lên nhiều ý
kiến cụ thể, đòi hỏi các ngành khoa học phải phát triển mạnh mẽ để
chuẩn bị xây dựng đất nước thống nhất. Anh thật lãng mạn, và chúng
tôi cũng lãng mạn theo anh - sự lãng mạn giống như thời đầu kháng
chiến chống Pháp vừa đánh giặc vừa mở trường ở vùng tự do, và giữa
những năm 60 gửi hàng vạn thanh niên đi du học ở nước ngoài dù
miền Bắc phải đối phó với cuộc chiến tranh phá hoại đang leo thang
từng ngày. Chính nhờ sự lãng mạn đó mà cuộc chiến đấu của chúng
ta để giành độc lập thống nhất không chỉ có dũng cảm mà còn có trí
tuệ, và trong thời gian tương đối ngắn, nhiều ngành khoa học của ta
đã tiến lên một vị trí đáng tự hào so với các nước xung quanh - một
vị trí mà tiếc thay, những năm tiếp theo, vì sự lãnh đạo bất cập, chúng
ta đã không còn giữ nổi.

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

13

Mỗi lần có dịp ôn lại kinh nghiệm phát triển toán học Việt Nam
mấy chục năm qua, chúng tôi thường nhắc tới anh và hai người nữa:
anh Tạ Quang Bửu và anh Lê Văn Thiêm, mỗi người trên cương vị
của mình đã có ảnh hưởng lớn lao đối với sự xây dựng ngành khoa
học này trên đất nước ta. Có thể khẳng định nếu thiếu đi một trong
ba vị ấy có lẽ chúng ta còn phải chờ đợi vài thập kỷ sau chiến tranh
mới có thể xây dựng được một nền toán học như ta đã có hồi cuối
thập kỷ 70. Riêng phần tôi, có một điều tôi rất tha thiết và anh cũng
rất ủng hộ nhưng chúng tôi chưa làm được nhiều như mong muốn,
đó là việc ứng dụng toán học. Nhớ khi chúng tôi tìm cách đưa các
phương pháp vận trù học, Pert, toán kinh tế, khoa học hệ thống vào
các ngành, thì anh rất nhiệt tình cổ xuý, nhờ đó lãnh đạo các cấp
dần dần cũng hưởng ứng theo. Nhiều học giả nước ngoài lúc bấy
giờ rất ngạc nhiên khi được biết qua bài viết của một ký giả Pháp
đăng trên báo Le Monde, rằng vận trù học đang được áp dụng ở
Việt Nam, kể cả Pert là công cụ toán học phục vụ quản lý vừa mới
được phát minh ở Mỹ trong quá trình chế tạo tên lửa Polaris cách đó
chỉ ba, bốn năm. Đó là thời kỳ vai trò Thủ tướng thể hiện rất rõ và
cũng là thời kỳ hoàng kim của giáo dục, khoa học, trong đó có toán
học. Thật đáng tiếc, lúc việc ứng dụng toán học có điều kiện khách
quan để phát triển thì khó khăn đã ập tới và anh cũng không còn đủ
sức để ủng hộ chúng tôi có hiệu quả. Hồi ấy, ngay một việc đơn giản
như liên lạc thư từ giữa ta với các nước quá chậm chạp và trắc trở, lần
nào bạn bè nước ngoài gặp anh cũng phàn nàn; hoặc như việc cử một
nhà khoa học xứng đáng làm viện trưởng một viện khoa học, ... mà đến
Thủ tướng cũng không giúp khai thông được, nhiều người lấy làm lạ.
Nhân một buổi được anh tiếp trước khi tôi lên đường đi hội nghị ở

14

NHIỀU TÁC GIẢ

Canada năm 1979, tôi có đề cập chuyện cải tiến quản lý. Vừa lúc
ấy Hội nghị lần thứ 6 của Trung ương (năm 1979) mới họp xong, có
những quyết định chuyển hướng quan trọng đánh dấu sự đổi mới tư
duy của lãnh đạo, nên anh bảo tôi nói lại với bạn bè: kỳ này chúng
ta quyết tâm chuyển mạnh. Thế là theo lời anh dặn, tôi lên đường
đi Canada với niềm lạc quan tin tưởng để truyền lại tin vui ấy cho
bạn bè và những ai thiết tha với Việt Nam. Vậy mà rồi tôi đã gặp
khó khăn do chuyện ấy, đến lần đi Pháp sau đó, lại phải vất vả nhờ
đến anh mới gỡ ra được. Nỗi buồn của anh là biết nhiều việc cần
làm mà không còn sức để thực hiện, thấy trước nguy kịch mà không
thể làm gì có hiệu quả để ngăn chặn.
Trong bao nhiêu năm làm khoa học tôi vẫn nghe văng vẳng bên
tai câu nói của anh ở Hội trường Ba Đình năm nào, ngay giữa lúc
các nhà trường ở Hà Nội bắt đầu kế hoạch sơ tán để tránh các cuộc
oanh tạc của địch: “Khoa học nâng con người ta lên.” Xin ngàn lần
cảm ơn anh.
H.T

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

15

HẢI TRIỀU
KIỆN TƯỚNG CỦA
NỀN VĂN HÓA MỚI

l

PHONG LÊ

Hải Triều (1908-1954)
Tên thật là Nguyễn Khoa Văn, sinh tại làng An Cựu (Huế). Ông
tham gia Đảng Tân Việt năm 1927 và sau đó (1930), trở thành
Đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam, được phái vào hoạt động ở
Sài Gòn, tham gia Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn. Năm 1931, ông
bị bắt, đến tháng 7.1932 được thả tự do. Ra tù, ông tiếp tục bí
mật hoạt động cách mạng, đồng thời viết bài trên các báo hợp
pháp để truyền bá chủ nghĩa Mác và quan điểm của Đảng Cộng
sản về nghệ thuật vị nhân sinh. Tháng 8.1940 ông bị bắt đưa đi
an trí tại Phong Điền (Thừa Thiên) đến tháng 3.1945 mới được
thả. Ông tham gia tổng khởi nghĩa ở Huế, sau làm giám đốc Sở
Tuyên truyền Liên khu IV, Ủy viên Ban chấp hành Chi hội Văn
nghệ Liên khu IV. Những tác phẩm nổi tiếng của ông là Duy
tâm hay duy vật (1935), Văn sĩ và xã hội (1937), Về văn học và
nghệ thuật (tuyển những bài viết của ông xuất bản năm 1965)...
Ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh.

16

NHIỀU TÁC GIẢ

T

ất cả mọi nội dung được Hải Triều đề cập, từ các vấn đề lý
luận chung của triết học, của văn hóa và văn học nghệ thuật cho
đến sự bình luận về một tác giả hoặc tác phẩm cụ thể đều được tác
giả soi chiếu từ một góc độ mới, để có thể qua đó nhận dạng về ông
như một chiến sĩ văn hóa trước khi nói đến một nhà văn hóa.
Sinh năm 1908, mất năm 1954, toàn bộ sự nghiệp lý luận và phê
bình văn học của Hải Triều nằm trọn trong thời kỳ chuẩn bị cho việc
xây dựng những nền tảng Mácxít Lêninít của nền văn học mới-văn
học vô sản-văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Mười năm
sôi nổi của Hải Triều vào những năm 30 gắn với hai cuộc tranh luận
lớn; Duy tâm và Duy vật, Nghệ thuật vị nghệ thuật và Nghệ thuật vị
nhân sinh, cũng là mười năm phát triển lên độ cao của nền văn học
Việt Nam trước nhu cầu và xu thế hiện đại hóa.
Nếu nhìn nhận hai hiện tượng mới của đời sống văn hóa, một là
những thành tựu của quá trình hiện đại hóa văn hóa, và hai là quá
trình hướng văn học vào các nhiệm vụ chính trị bức thiết của dân tộc
mà chỗ dựa tin cậy là chủ nghĩa Mác Lênin, hai hiện tượng như là sự
giải quyết hai yêu cầu lớn cùng đặt ra cho dân tộc và văn hóa dân tộc
nửa đầu thế kỷ thì mới thấy công của Hải Triều là lớn. Và sự nghiệp
lý luận, báo chí của Hải Triều trong những năm 30 là một sự nghiệp
nhằm xây dựng nền móng cho nền văn nghệ mới, một nền văn nghệ
trực tiếp hướng vào các tầng lớp người lao khổ và trực tiếp phục vụ
cho công cuộc cách mạng.
Những tranh luận học thuật, nhất là những cuộc đấu tranh tư
tưởng nhằm vào các mục tiêu chính trị, một cách trực tiếp, và
trong bầu không khí căng thẳng của thời cuộc, thường có ý vị gay

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

17

gắt, và theo cách nói của Lênin, quả khó tránh những “đòn thừa”.
Trên chiến tuyến phân đôi hồi 1935-1939, giữa một bên là Thiếu
Sơn, Lưu Trọng Lư, Hoài Thanh, Lê Tràng Kiều, Thiều Quang...
và một bên là Hải Triều, Hải Khánh, Hải Vân, Hồ Xanh, Lâm
Mộng Quang, Bùi Công Trừng... dường như ít có điểm gặp nhau,
cho đến khi kết thúc cuộc luận chiến, vào năm 1938, họ vẫn còn
xa nhau. Ngay khi tưởng là có điểm gặp nhau như cùng khen Kép
Tư Bền của Nguyễn Công Hoan thì cách khen và nội dung khen
giữa hai phái cũng là khác nhau. Phái vị nhân sinh quả là rất quyết
liệt và rạch ròi trong phân tuyến. Thái độ đó có cơ sở giải thích
trong bối cảnh và khí hậu chính trị những năm 30, thời kỳ Mặt
trận Bình dân, thời kỳ cả một thế hệ các chiến sĩ cách mạng và
văn hóa cách mạng cùng nồng nhiệt trong một bầu máu nóng, một
chí hướng vươn tới lý tưởng xã hội chủ nghĩa và thế giới đại đồng.
Thời kỳ của sự quán triệt ý thức giai cấp và tinh thần quốc tế vô
sản như trong bài thơ của Dưỡng Lĩnh:
Đội quân Quốc tế ngọn cờ hồng
Vô sản là ta, ta tấn công
Diệt lũ Frăng-cô mà cướp lấy
Madrid thành ấy của ta chung
Thời kỳ đến cả một tên tuổi lớn như Nguyễn ái Quốc vẫn bị
“Ban chấp hành Quốc tế cộng sản và Ban chấp hành Trung ương
Đảng ta nhất trí với nhận định của Quốc tế phê phán là có khuynh
hướng dân tộc chủ nghĩa, hữu khuynh cải lương. Chính cương vắn
tắt của cách mạng nước ta do Người khởi thảo được trình bày ở
Hội nghị hợp nhất ba tổ chức cộng sản, ngày 3 tháng 2 năm 1930 và

18

NHIỀU TÁC GIẢ

tên Đảng là Đảng Cộng sản Việt Nam bị bác bỏ. Sau khi thoát khỏi
nhà tù của đế quốc Anh, năm 1934, Người trở lại Liên Xô nhưng
không được trao công tác gì” (1).
Dĩ nhiên khí hậu tư tưởng trên cũng chiếm lĩnh toàn bộ tư duy
lý luận một thời, trong đó có Hải Triều, với nét đặc trưng là sự
quyết liệt và triệt để trong tư thế phê phán, từ cách hiểu hai chữ
“văn học” của bậc tiền bối Phan Bội Châu: “Cụ Sào Nam giải thích
hai chữ văn học thế là sai lắm!”. Cho đến chủ nghĩa Tam dân của
Tôn Dật Tiên... Chủ nghĩa Tam dân cùng với học thuyết Khổng
giáo, Phật giáo và Triết học Mác, như Trần Dân Tiên sau này cho
thấy từng được Nguyễn ái Quốc trong thời thanh niên sôi nổi của
mình mong mỏi tiếp thu vì có “ưu điểm” là “Chính sách của nó
thích hợp với điều kiện nước ta” (2).
Lý luận về đấu tranh giai cấp hình dung một thế giới chia đôi, và
do vậy thế giới văn học cũng chia đôi, như cách Hải Triều trình bày.
Trong sự chia đôi này, phần tích cực, tiến bộ, cách mạng là thuộc về
văn học “tả thực xã hội”. “Bên cái nền văn học thần bí, dâm ô của
giai cấp phú hào đã bắt đầu gây dựng lên một nền văn học mới của
giai cấp vô sản. Nền văn học này quyết nhiên là một nền văn học cách
mạng. Cái hình thức của nó khuynh hướng hẳn về tả thực mà cái nội
dung của nó là về xã hội” (3).
(1) Hoàng Tùng: Bác Hồ với chữ “Đức”, Sách Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, KHXH, tr234
(2) Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch. Bản dịch Trung văn của Trương
Niệm Thức; Nxb Tam Liên, Thượng Hải 6-1949, tr 91. Bản dịch tiếng Việt của Phan Văn Các.
(3) Văn học và chủ nghĩa duy vật, sách Về văn học-nghệ thuật; in lần thứ 3, Nxb Văn học,
1983; tr98.

NHỮNG NGƯỜI CÙNG THỜI

19

Chúng ta hoan nghênh nhiệt tình của nhà lý luận cổ vũ cho một
nền văn học mới của giai cấp vô sản và phục vụ cho giai cấp vô sản,
ở thời điểm bấy giờ. Nhưng cách phân đôi rạch ròi thế giới văn học
theo tiêu chí giai cấp như trên là có phần đơn giản, không sao bao quát
được đầy đủ diện mạo đời sống văn chương. Một cách nhìn, một thái
độ rộng rãi, khoan dung chỉ có thể có khi cuộc sống đi trọn quá trình
của nó và làm hiện rõ cùng lúc hai nhu cầu lớn của đất nước: cách
mạng và canh tân (đổi mới), giải phóng và phát triển. Hải Triều cùng
các đồng chí của ông chưa thể vươn tới cái nhìn đó trong bối cảnh
đương thời. Điều cần ghi nhận ở đây là bầu nhiệt huyết của ông, là
tư thế chiến đấu của ông cho sự thắng lợi của một tư tưởng mới trong
buổi đầu thâm nhập vào Việt Nam đã có ngay khả năng đáp ứng cho
nhu cầu chính trị cấp bách của thời cuộc. Thời của sự triệt để trong ý
thức giai cấp, của nhiệt tình truyền bá tư tưởng xã hội chủ nghĩa và ý
thức quốc tế vô sản trong thể nghiệm đầu tiên đầy sức hấp dẫn. Ông
khó tránh những “đòn thừa” của một chiến binh sôi nổi, và cố nhiên
cũng chưa thể đòi hỏi ở ông sự già dặn của một triết gia, một chuyên
gia về triết học hoặc lý luận nghệ thuật.
Nhưng trên nhiệt tình triển khai lý luận văn nghệ Mácxít, trên ý
thức cổ vũ cho văn học tả thực xã hội trong nước và văn học xã hội
chủ nghĩa thế giới... vẫn có những phần đất nhất định cho Hải Triều đi
vào các yêu cầu nghệ thuật của nền văn học mới và của thế giới văn
chương nói chung. ở tư cách nhà